قدمگاه، به معنای جای قدم و جای نهادن قدم است که منظور از آن وجود قطعه سنگ مربع و سیاه رنگی به ابعاد تقریبی ۵۳ سانتی متر که در ارتفاع حدود ۱/۵ متری نصب شده است و روی آن جای دو پا بر آن نقش بسته است و به باور عموم این رد پا متعلق به امام رضا می باشد.
در کتاب تحفه الرضویه آمده است که امام رضا (ع) برای گرفتن وضو بر روی آن سنگ ایستادند و اثر قدومشان بر سنگ نقش بست و همچنین نقل شده است که امام رضا (ع) هنگام قرائت حدیث گرانقدر سلسله الذهب بالای آن سنگ ایستادند و اثر پای حضرت بر روی آن سنگ نقش بست.
اما عدهای آن را ساخته انسان دانسته و معتقدند نقش این سنگ به عنوان یادبودی از آن حضرت حک شده است.
حافظ (درگذشت ۷۹۲ق) بیت زیر را درباره قدمگاه نیشابور سروده است:
در زمینی که نشان از کف پای تو بود سالها سجده صاحب نظران خواهد بود
در روایات مذهبی آمده است که در سال ۲۰۰ ه.ق هنگامی که امام رضا (ع) از سمت مدینه به سمت مرو می رفتند در بین راه از این منطقه عبور کرده و قصد تیمم داشته اند،چشمه ی آبی به اذن پروردگار از دل زمین جوشیده و تاکنون همچنان جاری و پرآب است.
همچنین امام رضا (ع) یکی از مشهورترین احادیث شیعه که خود از امامان پیشین شنیده بودندکه به سلسله الذهب (زنجیره طلا) معروف است را در همین محل ایراد فرمودند.
این بنای تاریخی و فرهنگی در زمان شاه عباس اول صفوی و به طراحی شیخ بهایی بصورت ساختمانی دوطبقه به شکل هشت گوش با گنبدی فیروزهای رنگ و چهار ایوان ساخته شد . در داخل بقعه کتیبه زیبایی به خط ثلث جلی با آب طلا شامل سوره مبارکه جمعه و نیز احادیثی از پیامبر (ص) و امام جواد (ع) در فضیلت زیارت امام رضا (ع) نقش بسته است.
به نظر میرسد حدود ۶۰ سال پس از ساخت بنا ، وقوع یک زلزله بخشهایی از آن را تخریب میکند. بعدها شاه سلیمان صفوی بنا را مرمت و ناصرالدین شاه قاجار نیز در دوران حکومت خود به آن رسیدگی میکند. آخرین بهسازی در سال ۱۳۵۰ توسط سازمان حفاظت آثار شروع شده و تا به امروز نیز ادامه دارد و جالب است که بدانید باغ قدمگاه نیشابور در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۲۳۶ ثبت شده است.
قدمگاه در دل باغی سرسبز و بزرگ با مساحتی بالغ بر یک هکتار است که شکل کنونی آن در دوران صفویه طراحی شده است و بعد ها در دوران ناصرالدین شاه توجه بیشتری به این باغ شد نحوه ی جریان آب در این باغ شبیه به باغ های دیگر ایران است با این تفاوت که چشمه ای متبرکه در باغ می جوشد. این باغ با استفاده از دو قنات آبیاری می شود. دو قنات، که قنات اولی، قنات اصلی و از سمت بالا ده و قنات دوم از سمت پایین ده که در میانه باغ به هم میپیوندد، عملیات آبیاری این باغ را انجام می دهند، اما در حال حاضر قنات دوم جایگزین چشمه اصلی یا همان چشمه حضرتی شده است. سردر وردی باغ با پلکانی در دو طرف در خارج از مجموعه به فضای محصور باغ مرتبط میشود و با آبنمایی در مرکز، درختکاری شده و در انتها به بقعه ختم می گردد.
به دلیل محبوبیت این مکان کاروانسرا، آب انبار، حمام و مکانهایی جهت اسکان زائران و مسافران در اطراف آن بنا شد. دو کاروانسرا، آب انبار، چاپارخانه، و گرمابه نیز در دوران صفوی ساخته شد که از بین آنها تنها یک کاروانسرا و یک گرمابه باقی مانده است.
قدمگاه در دامنه جنوب کوه بینالود و رو به دشت نیشابور واقع شده است. این باغ از سمت جنوب به جاده نیشابور – مشهد اتصال مییابد. از نیشابور حدود ۲۴ کیلومتر و از مشهد حدود ۱۰۰ کیلومتر فاصله دارد.
